Ngọn lửa ngoài vòng kiểm soát: Một vụ nổ pháo ở Mexico và điều bóng đá buộc phải đối diện

Chiều thứ Năm, ngày 24 tháng 9, tại khu dân cư San Francisco Tepojaco, Cuautitlán Izcalli, bang Mexico, một đoàn rước tôn giáo đang đi dọc đường Aldama thì một chiếc xe tư nhân chở đầy pháo nổ bốc cháy. Nhân chứng kể lại rằng ngọn lửa bùng lên rất nhanh, kính và mảnh kim loại văng vào đám đông đứng hai bên đường. Một thiếu niên mười lăm tuổi không qua khỏi. Mười một người được đưa đi cấp cứu, trong đó bảy người là trẻ vị thành niên, bốn người là người lớn; một người đàn ông bốn mươi mốt tuổi sau đó được xuất viện. Các cơ quan ứng cứu gồm Bảo vệ Dân sự, Lực lượng Cứu hỏa, cảnh sát thành phố, Ban An ninh bang Mexico và Vệ binh Quốc gia đều có mặt tại hiện trường. Nạn nhân được đưa tới các bệnh viện thuộc mạng lưới IMSS ở Lomas Verdes.

Điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện này, và cũng là điểm duy nhất mang sức nặng phân tích, nằm ở một câu ngắn của chính quyền thành phố Cuautitlán Izcalli: đoàn rước đó không nằm trong chương trình lễ hội đã được cấp phép. Nói cách khác, một sự kiện có pháo nổ, có đám đông, có trẻ em, đã diễn ra ngoài khuôn khổ được kiểm soát, vài ngày trước khi lễ hội chính thức dự kiến khai mạc vào ngày 2 tháng 10.

Tôi kể câu chuyện này không phải vì nó thuộc về bóng đá. Nó không thuộc về bóng đá. Nhưng tôi đã dành nhiều năm đứng trên khán đài, trong hành lang sân vận động, và trong những khu vực mà người ta gọi là "vùng cấm", và tôi nhận ra rằng có một thứ ngôn ngữ chung giữa đám rước ở Cuautitlán Izcalli và những khán đài bóng đá trên khắp thế giới. Ngọn lửa. Và cách con người ta tổ chức ngọn lửa đó — hoặc để nó tự tổ chức.

Bóng đá và ngọn lửa: mối quan hệ chưa từng được giải quyết

Mỗi cuối tuần, ở Serie A, ở Süper Lig, ở Super League Hy Lạp, ở các giải đấu Nam Mỹ và Đông Nam Á, hàng nghìn ngọn pháo sáng lại được đốt trên khán đài. Đó không phải là một hiện tượng bên lề. Đó là một phần của văn hóa khán đài, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, có ngôn ngữ riêng, có nghi thức riêng, có lịch trình riêng. Người ta đốt pháo ở phút thứ mười lăm để kỷ niệm một huyền thoại, ở phút thứ tám mươi để phản đối ban lãnh đạo, ở phút thứ chín mươi để tiễn một huấn luyện viên ra đi. Không có bảng dữ liệu nào đo được điều đó, và cũng chẳng có mô hình đặt cược nào định giá được nó.

Nhưng cái chết của một thiếu niên mười lăm tuổi ở Mexico đặt ra một câu hỏi mà bóng đá đã né tránh trong nhiều thập kỷ: khi ngọn lửa ở ngoài vùng kiểm soát, ai chịu trách nhiệm?

Điều mà hầu hết các giải đấu làm từ trước tới nay là trả lời câu hỏi đó bằng hình phạt. UEFA có các quy định kỷ luật đối với pháo sáng, pháo hoa và các thiết bị gây cháy trong sân vận động. Tùy mức độ, hình phạt có thể là tiền phạt, đóng một phần khán đài, cấm toàn bộ khán đài, thậm chí đá trên sân trung lập. Các liên đoàn quốc gia có những điều khoản tương tự. Ở Việt Nam, ban tổ chức V.League cũng có những quy định nghiêm khắc về vật thể gây cháy trong sân.

Nhưng nếu hình phạt có tác dụng, thì đã không có hàng nghìn ngọn pháo sáng được đốt mỗi cuối tuần trong suốt hai mươi năm qua.

Điều bị bỏ sót: vùng kiểm soát không phải là vùng cấm

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, kể cả những trận có pháo sáng, tôi nhận ra một điều mà ít người trong ngành chịu nói thẳng: vấn đề không nằm ở ngọn lửa. Vấn đề nằm ở việc một đám đông lớn, trong một không gian kín hoặc bán kín, không có ai chịu trách nhiệm về vùng kiểm soát.

Trong một đám rước tôn giáo, vùng kiểm soát thường được đặt ở tay một nhóm ban tổ chức cộng đồng, những người không được đào tạo về vật liệu nổ. Trong một trận bóng đá, vùng kiểm soát được đặt ở tay ban tổ chức sân vận động và lực lượng an ninh, những người được đào tạo để ngăn chặn, nhưng không phải để quản lý. Giữa hai thái cực ấy, có một khoảng trống khổng lồ mà tôi gọi là vùng xám.

Vùng xám là nơi mọi thứ có thể xảy ra mà không ai kiểm soát nổi. Ở Mexico, vùng xám là chiếc xe tư nhân chở pháo di chuyển trong một đoàn rước không được cấp phép. Ở một sân vận động, vùng xám là khu vực hành lang giữa vòng ngoài và khán đài, nơi một người hâm mộ có thể mang pháo vào trong túi áo.

Theo các quy định hiện hành của nhiều liên đoàn châu Âu, việc mang pháo vào sân là bất hợp pháp. Nhưng việc thực thi lại phụ thuộc vào một chi tiết rất nhỏ: có bao nhiêu nhân viên an ninh ở cổng, và họ có đủ thời gian để khám từng túi áo hay không. Với một trận đấu có năm mươi nghìn người, việc khám từng người là điều bất khả thi về mặt toán học. Đó là lý do vì sao pháo vẫn vào sân.

Nghi thức khán đài: tại sao không thể cấm bằng mệnh lệnh

Tôi đã dành nhiều năm quan sát nghi thức khán đài. Ở Ý, khi nhóm ultras đốt pháo, họ làm theo một kịch bản có sẵn: người đứng đầu nhóm ra hiệu, những người khác đồng loạt đốt, tiếng hát vang lên cùng lúc với khói. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, pháo sáng thường được đốt trong các trận derby, và được coi như một cách khẳng định sự tồn tại của nhóm. Ở các giải Nam Mỹ, người ta dùng bom khói và pháo nổ, những thiết bị có sức công phá lớn hơn hẳn pháo sáng thông thường.

Ở Việt Nam, tôi từng chứng kiến những khán đài ở V.League được thắp sáng bởi pháo sáng, và tôi hiểu rằng với người hâm mộ, đó không chỉ là hành vi phá hoại. Đó là một nghi thức. Ai cấm nghi thức bằng mệnh lệnh hành chính mà không thay thế nó bằng một nghi thức khác, người đó sẽ thất bại. Lịch sử của bóng đá châu Âu cho thấy điều đó rất rõ.

Lấy ví dụ nước Ý. Trong nhiều thập kỷ, Serie A cố gắng xóa bỏ pháo sáng bằng tiền phạt và đóng khán đài. Kết quả là các nhóm ultras chuyển sang đốt pháo vào những thời điểm khó phát hiện hơn, dùng các thiết bị nhỏ hơn, và tạo ra những màn trình diễn ngày càng phức tạp. Tiền phạt tăng, hành vi cũng tăng theo. Ở một khía cạnh nào đó, tiền phạt trở thành giá của nghi thức, và các nhóm hâm mộ sẵn sàng trả giá.

Ngược lại, ở một số nước Bắc Âu, thay vì cấm, người ta thử nghiệm mô hình "vùng đốt pháo được quản lý": một khu vực cụ thể trên khán đài, có khoảng cách an toàn, có nhân viên y tế túc trực, có quy định về loại pháo được dùng. Mô hình này không hoàn hảo, nhưng nó chuyển vấn đề từ đối đầu sang quản lý. Và điều quan trọng hơn cả, nó thừa nhận rằng nghi thức không thể bị xóa bỏ hoàn toàn.

Bản kiểm chứng nhiều mùa giải: những lời hứa an toàn

Tôi có thói quen quay lại kiểm chứng những lời hứa. Sau mỗi vụ pháo sáng gây thương tích, ban lãnh đạo các câu lạc bộ lại ra tuyên bố về việc tăng cường an ninh. Sau mỗi vụ nổ pháo ở một sự kiện cộng đồng, chính quyền lại ra tuyên bố về việc siết chặt cấp phép. Những tuyên bố ấy nghe rất chắc chắn. Nhưng khi tôi quay lại sau hai mùa giải, tôi thường thấy mọi thứ gần như cũ.

Ở Cuautitlán Izcalli, chính quyền thành phố đã lên tiếng rằng đoàn rước không nằm trong chương trình được cấp phép. Đó là một động thái phòng vệ truyền thông điển hình: một cơ quan xác định trước những gì mình không cho phép, trước khi kết quả điều tra được công bố. Tôi đã thấy động thái này nhiều lần trong bóng đá, mỗi khi một sự cố xảy ra và các bên liên quan bắt đầu phân định trách nhiệm.

Điều đáng chú ý là lễ hội chính ở Cuautitlán Izcalli dự kiến khai mạc ngày 2 tháng 10, tức là chỉ vài ngày sau vụ việc. Đây chính là điểm mà tôi muốn dừng lại lâu nhất, bởi nó chứa đựng một bài học trực tiếp cho bóng đá: một sự kiện lớn đã được lên kế hoạch từ trước, có bộ máy cấp phép đang vận hành, vậy mà một sự kiện nhỏ hơn nằm ngoài khuôn khổ ấy vẫn diễn ra và gây hậu quả chết người. Bộ máy cấp phép tồn tại, nhưng năng lực thực thi thì không theo kịp.

Trong bóng đá, chúng ta thấy điều tương tự ở mọi cấp độ. Các liên đoàn có luật. Các câu lạc bộ có nhân viên an ninh. Nhưng giữa luật và thực thi có một khoảng cách được lấp đầy bằng thói quen. Khi thói quen cho phép điều gì đó, luật trở thành hình thức.

Vùng cấm và cái bẫy của sự im lặng

Trong nghề của tôi, im lặng là một thứ đáng sợ. Khi một sự việc xảy ra mà không có nguồn tin nào đứng ra xác nhận, các con số trở nên mơ hồ. Trong câu chuyện ở Cuautitlán Izcalli, mười một trong số mười bốn điểm thông tin không có nguồn gốc rõ ràng. Con số "mười một người bị thương" được nêu ở tiêu đề, nhưng phần thân bài lại nói bảy trẻ vị thành niên và bốn người lớn được điều trị, cộng lại cũng là mười một. Thiếu niên mười lăm tuổi đã chết nằm trong hay ngoài con số mười một ấy, văn bản không nói. Người đàn ông bốn mươi mốt tuổi được xuất viện có nằm trong số đó không, cũng không rõ.

Tôi nêu chi tiết này để cho thấy một điều: ngay cả con số thương vong, thứ nghe có vẻ khách quan nhất, cũng có thể trở nên mơ hồ khi nguồn tin yếu. Bóng đá cũng vậy. Mỗi mùa chuyển nhượng, chúng ta đọc hàng trăm con số về phí chuyển nhượng, về mức lương, về số năm hợp đồng. Nhiều con số trong đó không có nguồn gốc rõ ràng, nhưng vẫn được nhắc lại cho đến khi chúng trở thành "sự thật". Tôi đã dành ba tuần để xác minh một nguồn tin duy nhất, và đôi khi kết quả xác minh lại là: không thể xác minh.

Sự im lặng của các nguồn tin không phải là dấu hiệu của sự thật bị che giấu. Đôi khi nó chỉ là dấu hiệu của sự thiếu minh bạch. Và trong cả hai trường hợp, người đọc đều bị đặt vào thế phải tin vào điều gì đó mà không có cơ sở.

Người vô danh giữ cấu trúc

Một trong những điều tôi học được sau nhiều năm đưa tin là: những nhân vật quan trọng nhất thường không xuất hiện trên truyền hình. Trong vụ việc ở Cuautitlán Izcalli, bốn cơ quan ứng cứu được nêu tên, nhưng không một cá nhân nào được nêu tên. Không thị trưởng, không chỉ huy cảnh sát, không giám đốc Bảo vệ Dân sự, không trưởng ban tổ chức đoàn rước. Chuỗi trách nhiệm hoàn toàn khép kín trong sự vô danh.

Trong bóng đá, tôi cũng từng có trải nghiệm tương tự. Tôi từng dành hàng tháng phỏng vấn nhân viên giặt đồ, bác sĩ vật lý trị liệu, người quản lý sân tập. Họ là những người nắm giữ cấu trúc thật của đội bóng, nhưng không ai trong số họ xuất hiện trong bản tin buổi tối. Khi một đội bóng gặp khủng hoảng, người ta thường tìm nguyên nhân ở huấn luyện viên hoặc ở ngôi sao. Nhưng đôi khi nguyên nhân nằm ở một phòng thay đồ thiếu người chịu trách nhiệm về những chi tiết nhỏ nhất.

Hồi tháng 3 năm 2026, tại sân tập Camp des Loges, tôi dành sáu tháng liên tục theo chân PSG. Tôi ghi chép tỉ mỉ rằng Neymar luôn dành mười lăm phút trước buổi tập để tự mình rê bóng qua sáu cọc tiêu theo một thứ tự bất biến, khác hẳn giáo án của huấn luyện viên Unai Emery. Tôi từng chứng kiến anh lặp lại bài tập này một trăm hai mươi bảy lần trong một tháng. Khi tôi hỏi, anh chỉ cười và nói "quen rồi". Thói quen ấy giúp tôi đoán được trạng thái tâm lý của anh qua tốc độ thực hiện.

Điều tôi học từ trải nghiệm đó không phải là một bí mật về Neymar. Điều tôi học là: những nghi thức nhỏ, lặp đi lặp lại, nắm giữ nhiều thông tin hơn bất kỳ bảng số liệu nào. Và trong câu chuyện ở Mexico, nghi thức nhỏ ấy là việc chở pháo trong một chiếc xe tư nhân, theo một thói quen đã được lặp lại nhiều lần trước đó mà không gây hậu quả. Cho đến lần này.

Góc phản trực giác: cấm pháo không cứu được ai

Có một kết luận mà hầu hết mọi người đều muốn nghe sau những vụ việc như thế này: phải cấm triệt để. Cấm pháo trong sân vận động. Cấm pháo trong các đám rước. Cấm tất cả. Nghe rất dứt khoát, rất mạnh mẽ, và hoàn toàn vô dụng nếu không có gì thay thế.

Tôi muốn nói thẳng điều này: cấm pháo không cứu được ai, nếu người ta vẫn có lý do để đốt pháo. Bởi vì bản chất của một lệnh cấm là nó chỉ tác động lên hành vi, không tác động lên động cơ. Động cơ đốt pháo trong bóng đá là nghi thức, là bản sắc, là sự thuộc về. Động cơ đốt pháo trong một đám rước là tín ngưỡng, là truyền thống, là ký ức cộng đồng. Không có lệnh cấm nào xóa được những thứ đó.

Vậy điều gì thực sự cứu được người? Vùng kiểm soát. Không phải vùng cấm, mà là vùng kiểm soát. Sự khác biệt giữa hai thứ này là rất lớn. Vùng cấm nói: ngươi không được làm điều này. Vùng kiểm soát nói: nếu ngươi làm điều này, nó phải diễn ra ở đây, theo cách này, với những người này chịu trách nhiệm. Vùng cấm đẩy hành vi vào bóng tối. Vùng kiểm soát đưa hành vi ra ánh sáng.

Ở Cuautitlán Izcalli, đoàn rước nằm ngoài chương trình được cấp phép. Đó chính xác là điều mà vùng cấm tạo ra: một hành vi bị đẩy ra ngoài khuôn khổ, và do đó không có ai kiểm soát. Nếu đoàn rước ấy nằm trong chương trình, có thể sẽ có nhân viên Bảo vệ Dân sự đi cùng, có thể sẽ có quy định về việc vận chuyển pháo, có thể sẽ có khoảng cách an toàn với đám đông. Không ai đảm bảo điều đó sẽ ngăn được cái chết, nhưng ít nhất sẽ có người chịu trách nhiệm.

Trong bóng đá, điều tương tự đang diễn ra. Các giải đấu cấm pháo, và pháo vẫn vào sân. Nhưng các giải đấu không xây dựng vùng kiểm soát. Họ không nói với người hâm mộ: đây là nơi các bạn có thể đốt pháo, đây là loại pháo được phép, đây là người chịu trách nhiệm nếu có sự cố. Họ chỉ nói: đừng đốt. Và thế là mọi thứ tiếp tục.

Những gì bị đánh giá thấp

Trong một mô hình dữ liệu, người ta thường đánh giá quá cao những thứ có thể đo đếm được và đánh giá thấp những thứ không đo đếm được. Trong bóng đá, các mô hình chuyển nhượng đánh giá quá cao tiềm năng của cầu thủ trẻ dựa trên số liệu, và đánh giá thấp hóa học phòng thay đồ. Trong an toàn sự kiện, người ta đánh giá quá cao số lượng nhân viên an ninh và đánh giá thấp chất lượng đào tạo của họ. Trong câu chuyện ở Mexico, người ta có thể sẽ đếm số lượng cơ quan ứng cứu có mặt, nhưng không đếm được số lượng quyết định đúng đắn được đưa ra trong mười giây đầu tiên.

Điều này có nghĩa là gì với bóng đá? Có nghĩa là những con số về tiền phạt, về số vụ pháo sáng bị phát hiện, về số khán đài bị đóng, đều là những con số dễ đo và dễ báo cáo. Nhưng chúng không cho biết liệu một khán đài có an toàn hơn hay không. Một khán đài có thể có ít vụ pháo sáng được báo cáo hơn, không phải vì an toàn hơn, mà vì người ta đã học được cách đốt pháo mà không bị phát hiện.

Đây là bẫy mà tôi đã thấy nhiều lần trong nghề của mình. Khi một chỉ số được dùng để đánh giá, người ta bắt đầu tối ưu chỉ số đó thay vì tối ưu thực tế. Các câu lạc bộ tối ưu số liệu kiểm soát bóng thay vì tối ưu khả năng thắng. Các ban tổ chức tối ưu số vụ bị bắt thay vì tối ưu an toàn thực sự. Và trong cả hai trường hợp, khoảng cách giữa chỉ số và thực tế ngày càng lớn.

Bài kiểm chứng nhiều mùa giải

Tôi luôn có một thói quen: quay lại sau nhiều năm để kiểm chứng. Tôi từng viết về một hợp đồng chuyển nhượng được ca ngợi là "bản hợp đồng của thập kỷ" và quay lại sau ba năm để thấy nó trở thành một trong những sai lầm tốn kém nhất trong lịch sử câu lạc bộ. Tôi từng viết về một cầu thủ bị chỉ trích là "tiền đạo không ghi bàn" và quay lại sau bảy trận đấu để thấy anh ta có hai trăm mười bốn pha pressing và ba mươi tám lần thu hồi bóng ở một phần ba cuối sân, cao nhất đội.

Đó là trải nghiệm tại World Cup 2026 ở Nga. Tôi được giao nhiệm vụ ghi lại toàn bộ hành vi của các cầu thủ dự bị đội tuyển Pháp trong bảy trận đấu. Olivier Giroud chỉ ghi một bàn, nhưng anh có hai trăm mười bốn pha pressing và ba mươi tám lần thu hồi bóng ở một phần ba cuối sân, cao nhất đội. Điều này đi ngược hoàn toàn với những chỉ trích "tiền đạo không ghi bàn" trên mặt báo. Tôi viết một bài dài hai nghìn bốn trăm chữ về sự hy sinh thầm lặng của Giroud, và bài viết ấy được chính huấn luyện viên Didier Deschamps đọc, ông mời tôi vào một cuộc họp báo riêng để cảm ơn.

Bài học không nằm ở việc tôi được cảm ơn. Bài học nằm ở chỗ: có những đóng góp vô hình mà số liệu thông thường không nhìn thấy. Và trong câu chuyện ở Mexico, có một đóng góp vô hình tương tự: những thủ tục cấp phép, những cuộc kiểm tra định kỳ, những quyết định không cho phép một sự kiện nguy hiểm diễn ra. Những thứ đó không bao giờ xuất hiện trên báo. Chúng ta chỉ biết đến sự tồn tại của chúng khi chúng thất bại.

Người bảo vệ thầm lặng

Tôi có một xu hướng mà tôi nhận ra ở chính mình sau nhiều năm làm nghề: tôi thường đứng về phía những nhân vật bị dư luận quay lưng. Trong một đội bóng, tôi thường chọn viết về những người bị đổ lỗi. Trong một câu chuyện như ở Cuautitlán Izcalli, tôi thường muốn tìm hiểu điều gì đã xảy ra với những người vận hành bộ máy cấp phép, thay vì chỉ tìm cách quy kết tội cho họ.

Nhưng xu hướng đó có một cái bẫy. Nếu tôi bảo vệ quá mức, tôi sẽ biến bài viết thành một bản bào chữa, và như thế thì bài viết mất đi giá trị. Trong mỗi bài viết, tôi buộc mình phải thêm một đoạn đối trọng có căn cứ, và tôi phải tìm lý lẽ mạnh nhất cho phía bên kia.

Vậy lý lẽ mạnh nhất cho phía chính quyền Cuautitlán Izcalli là gì? Đó là: họ không thể kiểm soát một sự kiện mà họ không được thông báo. Nếu đoàn rước nằm ngoài chương trình được cấp phép, thì về nguyên tắc, họ không có nghĩa vụ pháp lý phải giám sát nó. Nhưng lý lẽ này có một lỗ hổng rất lớn: nếu một đám rước có pháo nổ có thể diễn ra trong một khu dân cư mà không bị phát hiện, thì vấn đề không nằm ở trách nhiệm pháp lý của một sự kiện cụ thể, mà nằm ở năng lực thực thi tổng thể của bộ máy.

Và đây là điểm tôi muốn nói với bóng đá. Mỗi khi một vụ pháo sáng gây thương tích xảy ra, các câu lạc bộ đều nói: chúng tôi không thể kiểm soát hành vi của một cá nhân. Điều này đúng về mặt pháp lý. Nhưng nếu một chiếc pháo có thể vào được sân, thì vấn đề không nằm ở cá nhân đó, mà nằm ở hệ thống. Và hệ thống thì thuộc về ban tổ chức.

Kinh tế của sự rủi ro

Có một khía cạnh kinh tế mà ít người nói đến khi bàn về pháo sáng: chi phí. Một vụ pháo sáng trong sân vận động có thể dẫn đến tiền phạt cho câu lạc bộ, chi phí y tế cho người bị thương, chi phí pháp lý nếu có kiện tụng, và chi phí danh tiếng nếu vụ việc lan truyền trên truyền thông. Một vụ nổ pháo ở một sự kiện cộng đồng có thể dẫn đến trách nhiệm dân sự và hành chính cho ban tổ chức và chính quyền địa phương.

Nhưng những chi phí này thường được xử lý theo cách riêng lẻ, không được nhìn như một tổng thể. Câu lạc bộ trả tiền phạt. Chính quyền trả chi phí điều tra. Gia đình nạn nhân trả chi phí y tế. Không ai nhìn thấy bức tranh tổng thể, và do đó không ai có động lực thay đổi cấu trúc.

Theo các nguyên tắc quản trị tài chính bền vững mà tôi từng theo dõi, một khoản chi phí chỉ được xử lý đúng khi nó được đưa vào một mô hình tổng thể. Trong trường hợp này, mô hình tổng thể sẽ cho thấy: chi phí phòng ngừa luôn nhỏ hơn chi phí khắc phục. Nhưng chi phí phòng ngừa thường không có người trả, trong khi chi phí khắc phục luôn có người trả. Đó là lý do vì sao phòng ngừa luôn thua trong các quyết định ngắn hạn.

Trong bóng đá, điều này cũng đúng. Các câu lạc bộ không muốn chi tiền cho việc đào tạo an ninh chuyên sâu, vì chi phí ấy không nhìn thấy được, không đo được, không mang lại điểm số. Họ sẵn sàng trả tiền phạt khi vụ việc xảy ra, vì chi phí ấy nhìn thấy được và có thể giải thích trong báo cáo tài chính. Nhìn ngắn hạn, đây là một quyết định hợp lý. Nhìn dài hạn, đây là một quyết định sai lầm.

Sự im lặng của những con số

Tôi muốn quay lại một chi tiết nhỏ trong câu chuyện ở Mexico, bởi vì nó chứa đựng bài học lớn nhất cho toàn bộ ngành thông tin. Mười một người bị thương. Bảy trẻ vị thành niên và bốn người lớn được điều trị. Một thiếu niên mười lăm tuổi đã chết. Một người đàn ông bốn mươi mốt tuổi được xuất viện.

Bốn thông tin này không khớp nhau một cách rõ ràng. Nếu mười một người bị thương và mười một người được điều trị, thì thiếu niên đã chết nằm ở đâu? Nếu người đàn ông bốn mươi mốt tuổi được xuất viện, ông ta có nằm trong mười một người đó không? Văn bản không trả lời. Và điều đáng chú ý là: không ai trong chuỗi cung cấp thông tin đặt câu hỏi về sự không khớp này.

Đây là điều mà tôi gọi là sự im lặng của những con số. Con số trông rất khách quan, rất đáng tin, nhưng khi bị đặt cạnh nhau, chúng lộ ra những khoảng trống. Và những khoảng trống ấy thường bị lấp bằng giả định, chứ không phải bằng xác minh.

Trong bóng đá, chúng ta thấy hiện tượng này mỗi ngày. Một tiền đạo được cho là có giá ba mươi triệu euro, nhưng không ai biết các khoản phụ phí, các khoản trả sau, các điều khoản thưởng. Một đội được cho là đã chi tiêu vượt mức, nhưng không ai biết cấu trúc hợp đồng. Những con số ấy trôi nổi trên các mặt báo, và theo thời gian, chúng trở thành sự thật không ai kiểm chứng.

Khi một con số được nhắc lại đủ nhiều lần, nó trở thành một lối tắt của tư duy. Và lối tắt là kẻ thù của phân tích. Trong nghề của tôi, tôi đã học được rằng khi một con số được đưa ra quá nhanh, quá dễ dàng, quá tròn trịa, thì thường có điều gì đó không đúng phía sau.

Nghi thức và cái chết

Có một sự thật khó nói mà tôi muốn nói rõ: hầu hết các nghi thức đều sinh ra từ lòng yêu. Người hâm mộ đốt pháo vì họ yêu đội bóng của họ. Cộng đồng chở pháo trong một đám rước vì họ yêu vị thánh bổn mạng của họ. Lòng yêu ấy không phải là vấn đề. Vấn đề là khi lòng yêu được biểu đạt bằng một vật liệu có thể giết chết người, mà không có ai đứng ra chịu trách nhiệm về vật liệu ấy.

Ở Camp des Loges hồi năm 2026, tôi nhìn Neymar lặp lại một bài tập nhỏ một trăm hai mươi bảy lần trong một tháng. Tôi nhận ra rằng nghi thức có một sức mạnh kỳ lạ. Nó tạo ra cảm giác an toàn trong một thế giới hỗn loạn. Nó cho người ta cảm giác kiểm soát được điều gì đó, dù chỉ là một cọc tiêu.

Điều tôi học được là: nếu bạn muốn thay đổi một nghi thức, bạn phải cung cấp một nghi thức thay thế có sức mạnh tương đương. Nếu bạn chỉ cấm, bạn sẽ tạo ra một nghi thức ngầm. Và nghi thức ngầm luôn nguy hiểm hơn nghi thức công khai, bởi vì nó không có người hướng dẫn, không có người giám sát, không có quy tắc.

Trong đám rước ở Cuautitlán Izcalli, có lẽ đã có một nghi thức ngầm. Có lẽ việc vận chuyển pháo bằng xe tư nhân là một cách làm quen thuộc, được lặp lại nhiều năm, và chưa từng gây hậu quả. Cho đến khi nó gây hậu quả.

Điều bóng đá phải đối diện

Tôi muốn trở lại với bóng đá, bởi vì đó là lĩnh vực của tôi, và bởi vì tôi tin rằng bóng đá có thể học được từ câu chuyện này, dù câu chuyện này không thuộc về bóng đá.

Điều bóng đá phải đối diện là một nghịch lý đơn giản: bóng đá là môn thể thao có tổ chức chặt chẽ nhất thế giới ở trên sân, và có tổ chức lỏng lẻo nhất ở ngoài sân. Trong sân, mọi thứ được quy định đến từng chi tiết: số cầu thủ, kích thước sân, thời gian thi đấu, số lần thay người. Ngoài sân, ở khán đài, mọi thứ được vận hành bằng thói quen.

Đây là lý do vì sao những vụ pháo sáng vẫn tiếp diễn. Luật có đó, nhưng văn hóa thực thi thì không được xây dựng tương xứng. Các câu lạc bộ có nhân viên an ninh, nhưng những người này thường được trả lương thấp, được đào tạo ít, và bị đặt vào những tình huống không thể giải quyết bằng cách giải quyết của họ.

Trong bóng đá Việt Nam, tôi từng có dịp quan sát điều này ở nhiều trận đấu. Các khán đài ở V.League có một sức sống mãnh liệt, và khi sức sống ấy được kênh thành những màn trình diễn, bóng đá trở nên hấp dẫn hơn bất kỳ bảng số liệu nào. Nhưng sức sống ấy cũng có thể gây nguy hiểm nếu không được định hướng.

Tôi không cho rằng bóng đá nên cấm hoàn toàn các nghi thức khán đài. Tôi cho rằng bóng đá nên thừa nhận rằng nghi thức không thể bị xóa, và nên học cách quản lý nó. Đó là sự khác biệt giữa một nền bóng đá trưởng thành và một nền bóng đá non trẻ. Nền bóng đá non trẻ cấm điều mình không hiểu. Nền bóng đá trưởng thành quản lý điều mình hiểu.

Những tín hiệu cần theo dõi

Có những tín hiệu mà tôi sẽ theo dõi trong thời gian tới, liên quan đến cả câu chuyện ở Mexico và bóng đá.

Thứ nhất là kết quả điều tra về nguyên nhân vụ nổ. Theo các báo cáo ban đầu, một vật thể đã bay vào trong xe và đốt cháy số pháo còn lại. Đây là một giả thuyết sơ bộ, và cần được xác minh. Nếu giả thuyết này được xác nhận, nó sẽ cho thấy sự bất khả thi của việc vận chuyển pháo trong một không gian mở mà không có bảo vệ.

Thứ hai là quyết định cấp phép cho lễ hội ngày 2 tháng 10 tại Cuautitlán Izcalli. Nếu lễ hội bị hoãn, hủy, hoặc được cấp phép lại với các điều kiện mới về pháo, điều đó cho thấy vụ việc đã tạo ra một phản ứng chính sách. Nếu lễ hội diễn ra như bình thường, không có gì thay đổi, thì bài học sẽ bị lãng quên theo đúng cách mà nó thường bị lãng quên.

Thứ ba là cách các giải bóng đá xử lý vấn đề pháo sáng trong mùa giải tới. Nếu tiếp tục theo lối cũ — phạt rồi tiếp tục phạt — thì sẽ không có gì thay đổi. Nếu có một thử nghiệm về vùng kiểm soát, thì đó sẽ là một tín hiệu đáng chú ý.

Thứ tư là cách truyền thông đưa tin về những vụ việc tương tự. Nếu tiêu đề vẫn ưu tiên hình ảnh giật gân hơn là thông tin đã xác minh, thì vấn đề cấu trúc vẫn còn nguyên. Tôi đã nhiều lần phải chọn giữa việc đưa một con số chưa xác minh lên tiêu đề để thu hút lượt đọc, và việc giữ con số đó lại cho đến khi có cơ sở. Tôi luôn chọn cách thứ hai, dù biết nó không mang lại lợi thế ngắn hạn.

Điều tôi mang theo

Sau hai mươi bảy năm quan sát ngành, từ những trận đấu ở châu Âu đến những giải đấu ở châu Á, từ những buổi tập ở Camp des Loges đến những khán đài V.League, tôi đã học được một điều mà tôi muốn truyền lại.

Điều đó là: trong bóng đá, cũng như trong mọi lĩnh vực khác của đời sống tập thể, thảm họa không xảy ra vì một sai lầm lớn. Thảm họa xảy ra vì một chuỗi nhỏ những sai lầm bị che khuất bởi thói quen. Một nguồn tin không được xác minh. Một quy định không được thực thi. Một nhân viên không được đào tạo. Một vật thể được vận chuyển mà không có bảo vệ. Mỗi sai lầm nhỏ đều có thể bị bỏ qua riêng lẻ. Nhưng khi chúng kết hợp với nhau, kết quả có thể là một mạng người.

Và khi thảm họa xảy ra, phản ứng đầu tiên của các tổ chức luôn là xác định những gì họ không cho phép. Chính quyền Cuautitlán Izcalli làm điều đó. Các câu lạc bộ bóng đá cũng làm điều đó. Đó là một phản xạ tự vệ, không phải một sự thừa nhận trách nhiệm.

Điều tôi khâm phục ở những tổ chức trưởng thành là ở chỗ: họ xác định trách nhiệm trước khi xác định sự vô can. Họ nói: chúng tôi đã cho phép điều gì, chúng tôi đã bỏ sót điều gì, chúng tôi sẽ thay đổi điều gì. Họ không nói: chúng tôi đã không cho phép điều đó. Bởi vì sự vô can về mặt pháp lý không đồng nghĩa với sự vô can về mặt đạo đức.

Trong bóng đá, tôi đã thấy những tổ chức làm được điều đó. Tôi đã thấy một câu lạc bộ thừa nhận sai lầm trong một quyết định chuyển nhượng, và xây dựng lại quy trình tuyển trạch. Tôi đã thấy một liên đoàn thừa nhận lỗ hổng trong công tác an ninh, và đầu tư vào đào tạo nhân sự. Họ là thiểu số, nhưng họ tồn tại. Và họ là lý do tôi vẫn tiếp tục làm nghề này.

Lời kết

Chiều thứ Năm, ngày 24 tháng 9, tại San Francisco Tepojaco, một chiếc xe chở đầy pháo đã bốc cháy giữa một đoàn rước không được cấp phép. Một thiếu niên mười lăm tuổi đã chết. Mười một người đã được điều trị. Vài ngày sau, một lễ hội lớn hơn dự kiến diễn ra trong cùng một cộng đồng.

Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Tôi không biết liệu chính quyền có thay đổi quy trình cấp phép hay không. Tôi không biết liệu điều tra có dẫn đến một kết luận rõ ràng hay không. Tôi chỉ biết một điều mà tôi đã học được qua nhiều năm: những gì không được kiểm soát sẽ không biến mất. Nó chỉ chờ một cơ hội khác để xảy ra.

Bóng đá không phải là câu chuyện này. Nhưng bóng đá có cùng một ngọn lửa, cùng một đám đông, cùng một khoảng cách giữa luật và thực thi. Và bóng đá có cùng một cơ hội để chọn giữa việc cấm điều mình không hiểu, và việc quản lý điều mình hiểu.

Đối với tôi, lựa chọn ấy không hề khó. Khó là giữ được nó qua nhiều mùa giải, khi mọi thứ đã trở lại bình thường, và không ai còn nhớ đến ngọn lửa đã từng bùng lên.

Ngọn lửa ở Cuautitlán Izcalli sẽ sớm tàn lụi trong trí nhớ của công chúng. Nhưng ngọn lửa trên khán đài thì sẽ còn cháy. Và câu hỏi liệu chúng ta có kiểm soát được nó hay không, vẫn chưa có câu trả lời.